الجمع بين الصلاتين (فارسي)- السيد محمد رضا مدرسي



 
   


   





الجمع بين الصلاتين (فارسي)




السيد محمد رضا مدرسي



===========================================================================




[ 1 ]



بررسى مسأله جمع بين صلاتين وحدود آن در پرتو كتاب وسنت نوشته سيد محمد رضا
مدرسى يزدى
===========================================================================




[ 2 ]



بسم الله الرحمن الرحيم وبه نستعين الحمدلله رب العالمين وصلى الله على محمد
وآله الطاهرين وصحبه المنتجبين ولعنة الله على اعدائهم الى يوم الدين از
مسائل مهمى كه توجه ناظران را به خود جلب مى كند وبه ويژه در مكانهاى زيارتى
همچون مكه معظمه ومدينه منوره بارز است: استمرار اكثريت اهل تسنن حتى
مسافرين بر اقامه نمازهاى پنجگانه در پنج وقت منفصل، واقامه نمازهاى پنجگانه
در بسيارى از اوقات توسط اهل تشيع به نحو جمع (تقديم)، يعنى خواندن نماز عصر
بعد از نماز ظهر وخواندن نماز عشاء بعد از نماز مغرب، وگاهى نيز به نحو جمع
تأخير يعنى خواندن نماز ظهر وعصر در عصر ويا خواندن نماز مغرب وعشاء مقدارى
پس از مغرب. اين تفاوت در نظر برخى از عوام كه از مسائل فقهى وروايى اطلاعات
صحيحى ندارند به ويژه در ميان اهل تسنن (چون تفريق بر پنج وقت عادت مستمرى
براى اكثريت آنها است) موجب شگفتى زياد است، حتى جوان صاحب مغازه اى در
مدينه كه اصالة ترك بود از من پرسيد: چرا نماز مغرب از ايرانيان فوت مى شود؟
البته آسان ترين جوابى كه مى توانست او را در آن لحظه كوتاه قانع كند، آن
بود كه دست كم اين افراد مسافرند ودر
===========================================================================




[ 3 ]



نتيجه براى آنان جايز است كه نماز مغرب را تأخير بيندازند وبين مغرب وعشاء
جمع كنند. (1) ولى در آن زمان كوتاه، بيش از آن جاى سخن گفتن با او نبود.
اما مطلب جاى بحث بيشترى دارد كه بايد با فضلا ودانشمندان در ميان گذاشت تا
آنان مطلب را براى مردم بازگو كنند تا ريشه برخى پندارهاى نابجا خشكيده شود
والبته اين متفرع بر آن است كه دانشمندان تحت تأثير عادت وجو حاكم بر اجتماع
خود قرار نگيرند، كه متأسفانه بسيارى از اوقات مسأله چنين است، واساسا يكى
از مشكلات بزرگ انبياء در طول تاريخ همين رسوب عادات در اذهان عوام وخواص
بوده است. (اءنا وجدنا آباءنا على أمة واءنا على آثارهم مقتدون) (2)
وبنابراين چه شيعه وچه سنى بايد بدانند كه برخى از عاداتى كه در اجتماعات
تثبيت شده، واز بديهيات اسلام در نظر مردم به شمار مى رود، اين تثبيت وبداهت
ناشى از بداهت آن در اسلام نيست، بلكه وقتى به ادله آن مراجعه مى كنى مى
بينى داراى مدرك درستى نمى باشد، وفقط عالم يا عالمان بزرگى ويا سياست
حكومتى (كه بيشتر چنين است) آن را پسنديده وسپس رايج شده است، در حالى كه در
زمانى چنين رواج وشيوعى نداشته و بيش از يك احتمال در كنار ساير احتمالات
چيز ديگرى نبوده است. وعجيب است كه اين موضوع حتى در مورد چيزهايى صادق مى
باشد كه هر روز مورد ابتلاء همه مسلمانان بوده است همچون وضوء ونماز و...
واين چقدر دردناك است كه مسلمانانى كه هر روز شاهد وضوء ونماز پيامبر بوده
اند آنقدر در ميان آنان اختلاف باشد، وحتى در مثل امر محسوسى كه همه آن را
به چشم مى ديده اند يعنى كيفيت قرار دادن دستها در هنگام قرائت آن قدر
اختلاف باشد: يكى آن را حرام بداند ديگرى مكروه و سومى مباح وچهارمى مستحب،
يكى بگويد بايد بالاى ناف بگذارد وديگرى زير ناف و همينطور... با آنكه رسول
اكرم صلى الله عليه وسلم هر روز پنج مرتبه در جلو ديدگان همه مسلمانان نماز


===========================================================================
(1) - وقد قال في البحر الرائق: وقد شاهدت كثيرا من الناس في الاسفار خصوصا
في سفر الحج ماشين على هذا (اى الجمع بين الصلاتين) تقليدا للامام الشافعى
في ذلك... ج 1 ص 267. البته سفر مجوز قصر وجمع نيز خود محل بحث است. (2) -
سوره زخرف 23.
===========================================================================




[ 4 ]



مى گزارد وفرمود: (صلوا كما رأيتمونى اصلى) (1) بهر حال دليل اين اختلافات
هر چه باشد صرف نظر از موجه يا ناموجه بودن آن، اين مسأله را روشن مى كند
كه: واضح بودن مسأله اى نزد گروهى خاص دليل بر آن نيست كه اين مسأله از نظر
كتاب وسنت مأثوره نيز به همان وضوح است. با توجه به اين نكات در اين مقاله
مى خواهيم درباره جمع بين صلاتين وبا ديدى وسيعتر اساسا اوقات نماز (ظهر
وعصر، مغرب وعشاء) سخن بگوييم، وروشن نماييم كه جمع بين صلاتين حتى از نظر
روايات معتبر در نزد اهل تسنن در همه حال جايز است ودر واقع نماز ظهر وعصر
ومغرب وعشاء داراى وقت مشترك نيز مى باشند. اوقات نماز در قرآن كريم خداوند
متعال مى فرمايد: (أقم الصلوة لدلوك الشمس الى غسق الليل وقرآن الفجر إن
قرآن الفجر كان مشهودا) (2) (نماز را بپا داريد از دلوك (تمايل) خورشيد تا
غسق (دل شب) وقرآن فجر (نماز فجر) را بپا داريد كه نماز فجر مشهود (فرشتگان
شب وروز) است. در اين آيه مباركه خداوند متعال امر به اقامه نماز مى كند از
دلوك خورشيد تا غسق شب، وهمچنين امر به اقامه نماز صبح مى كند ومى فرمايد كه
نماز فجر مشهود است. با توجه به لغت وروايات وذوق سليم وتفاسير، انسان مى
يابد كه پروردگار حكيم در اين آيه امر به نمازهاى پنجگانه فرموده واوقات آن
را به طور كلى بيان فرموده است. ابن فارس مى گويد: (دلك: اصل واحد يدل على
زوال شئ عن شئ ولا يكون الا برفق. يقال: دلكت الشمس: زالت. ويقال: دلكت:
غابت. والدلك: وقت دلوك الشمس. ومن


===========================================================================
(1) - السنن الكبرى ج 2 ص 345. (2) - الاسراء 79.
===========================================================================




[ 5 ]



الباب دلكت الشئ، وذلك أنك اذا فعلت ذلك لم تكديدك تستقر على مكان دون
مكان...) (1) ودر نهاية مى گويد: (دلوك الشمس في غير موضع من الحديث، ويراد
به زوالها عن وسط السماء، و غروبها ايضا. واصل الدلوك: الميل.) ازهرى مى
گويد: دلوك خورشيد به نظر من ميل آن از وسط آسمان در نيمه روز است تا آيه
جامع نمازهاى پنجگانه باشد ومعنى آيه چنين است والله اعلم: (أقم الصلوة يا
محمد صلى الله عليه وسلم أى أدمها من وقت زوال الشمس الى غسق الليل فيدخل
فيها الاولى والعصر، وصلاتا غسق الليل هما العشاءان فهذه اربع صلوات،
والخامسة قوله (عزوجل) وقرآن الفجر، المعنى وأقم صلاة الفجر فهذه خمس صلوات
فرضها الله تعالى على نبيه صلى الله عليه وسلم وعلى امته. واذا جعلت الدلوك
الغروب كان الامر في هذه الاية مقصورا على ثلاث صلوات. فان قيل: ما معنى
الدلوك في كلام العرب؟ قيل الدلوك الزوال ولذلك قيل للشمس اذا زالت نصف
النهار دالكة، وقيل لها اذا افلت دالكة لانها في الحالتين زائلة... (2) وفي
نوادر الاعراب: دمكت الشمس ودلكت وعلت او اعتلت، كل هذا ارتفاعها (3) ومبرد
گفته است: (دلوك الشمس من لدن زوالها الى غروبها.) (4) بنابراين گرچه دلوك
احيانا به معنى غروب شمس نيز استعمال شده است ولى شكى نيست آن معنى كه در
اين آيه شريفه مناسب است همان معنى زوال خورشيد از وسط آسمان است چنانكه
ازهرى وديگران به اين معنى تصريح كرده اند.


===========================================================================
(1) - معجم مقاييس اللغة ح 2 ص 298. (2) - لسان العرب ماده دلك. (3) - لسان
العرب ماده دلك. (4) - مجمع البيان ج 6 ص 433.
===========================================================================




[ 6 ]



روايات متعددى نيز در اين مورد وارد شده است از آن جمله: (عن ابن مسعود رضى
الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (أتانى جبرئيل عليه السلام
لدلوك الشمس حين زالت فصلى بى الظهر) (1) از افراد ديگرى نيز اين مضمون نقل
شده است، همچون ابن عباس، انس، عمر، ابن عمر، ابى برزة وغير اينها. از طريق
اهل بيت عليهم السلام نيز به طرق متعدد وارد شده است كه مقصود از دلوك زوال
است. عن ابى عبد الله عليه السلام في قوله تعالى: (أقم الصلوة لدلوك الشمس
الى غسق الليل، وقرآن الفجران أن قرآن الفجر كان مشهودا قال: دلوك الشمس
زوالها، غسق الليل انتصافه، وقرآن الفجر ركعتاالفجر) (2) وبا وجود اين
روايات متعدده نمى توان اعتنايى به دو روايتى كه سيوطى از ابن مسعود وعلى
عليه السلام نقل مى كند كه دلوك به معنى غروب است، علاوه نهايت مطلب تعارض
اين دو نوع روايات است وبر فرض عدم ترجيح دسته اول وتساقط هر دو دسته، شكى
نيست كه بايد به ظهور لغوى قرآن بازگشت نمود كه روشن شد دلوك در آيه مباركه
ظهور در زوال خورشيد دارد. واز اينجا است كه شافعى تصريح مى كند: دلوك الشمس
زوالها (3) واما غسق، در معجم مقاييس اللغة مى گويد: (غسق: العين والسين
والقاف اصل صحيح يدل على ظلمة فالغسق الظلمة) (4) وراغب در مفردات مى گويد:
(غسق الليل: شدة ظلمته) واز ابن عباس نيز نقل شده است: (غسق الليل اجتماع
الليل وظلمته) (5)


===========================================================================
(1) - در المنثور جم 4 ص 195. (2) - وسائل الشيعة: ابواب المواقيت ش 4799.
(3) - السنن الكبرى ج 1 ص 364. (4) - معجم مقاييس اللغة ج 4 ص 425. (5) - در
المنثور ج 4 ص 195.
===========================================================================




[ 7 ]



وبهر حال آنچه به نظر مى رسد آن است كه مقصود از غسق الليل آخر وقت عشاء است
واين با آنچه را كه راغب در مفردات گفته كه غسق الليل شدة ظلمته است
سازگارتر مى باشد وبنابراين احتمال آنكه مقصود از غسق الليل غروب شمس ويا
ابتداى شب باشد مردود است چون غروب آفتاب نه شدت ظلمت است نه اجتماع ليل ونه
حتى به معنى دقيق تاريكى شب ونه وقت نماز عشاء. اكنون با روشن شدن معنى دلوك
وغسق وقرآن الفجر درمى يابيم كه خداوند متعال در اين آيه به پنج نماز امر
فرموده واوقات آن را نيز ذكر كرده است، چون مى فرمايد: از ابتداى ظهر نماز
را اقامه كنيد تا دل شب ونماز فجر را نيز بپا داريد. از آيه شريفه استفاده
مى شود از اول ظهر تا دل شب وقت براى نمازهاى چهارگانه است، كه اگر دليل
قطعى نداشتيم كه بايد نماز ظهر وعصر را پيش از مغرب ونماز مغرب وعشاء را بعد
از مغرب بخوانيم مى توانستيم با تمسك به اطلاق آيه شريفه بگوييم: از اول ظهر
تا دل شب وقت مشترك براى اين چهار نماز است ولى چون دليل قطعى قائم شده است
بر اينكه نماز ظهر و عصر بايد پيش از مغرب ونماز مغرب وعشاء بايد بعد از
غروب خوانده شود به اين اندازه اطلاق را تقييد مى كنيم، ودر موارد باقى
مانده مى توانيم تمسك به اطلاق آيه شريفه بكنيم وبگوئيم: از ابتداى ظهر تا
غروب وقت مشترك براى ظهر وعصر (البته با حفظ ترتيب ودر نتيجه بايد ابتدا ظهر
بجا آورده شود وبعد عصر وبدون بجا آوردن ظهر معنا ندارد عصر بجا آورده شود
وهمچنين اگر فقط چهار ركعت براى حاضر وقت باقى باشد بايد فقط عصر بجا آورد
ونظير همين در مورد مغرب وعشاء وجود دارد) واز مغرب تا نصف شب (يا ثلث يا
فجر بنا به اختلاف) وقت مشترك براى مغرب وعشاء. ولهذا وقتى از امام باقر
عليه السلام پرسش مى شود درباره نمازهايى كه خداوند عزوجل واجب فرموده است،
مى فرمايد: پنج نماز در شبانه روز. راوى مى گويد: آيا خداوند آنها را در
كتابش نام برده وبيان فرموده است؟ مى فرمايد: نعم، قال الله تبارك وتعالى
لنبيه: (اقم الصلوة لدلوك الشمس الى غسق الليل) ودلوكها زوالها ففيما بين
دلوك
===========================================================================




[ 8 ]



الشمس الى غسق الليل اربع صلوات سماهن الله وبينهن ووقتهن وغسق الليل هو
انتصافه ثم قال: (وقرآن الفجر إن قرآن الفجر كان مشهودا) (1) واز اينجا است
كه امام رازى در تفسير كبير اعتراف مى كند كه از آيه شريفه اوقات مشتركه
استفاده مى شود. او مى گويد: (ان فسرنا الغسق بالظلمة المتراكمة، فنقول:
الظلمة المتراكمة أنها تحصل عند غيبوبة الشفق الابيض (الذى يحصل بعد غيبوبة
الشفق الاحمر على ما قالوا) و كلمة الى لانتهاء الغاية والحكم الممدود الى
غاية يكون مشروعا قبل حصول تلك الغاية فوجب جواز اقامة الصلوات كلها قبل
غيبوبة الشفق الابيض...) (2) وبلكه رازى مى گويد: اگر غسق را به معنى اول
ظلمت شب بگيريم باز وقت مشترك استفاده مى شود او مى گويد: (فأن فسرنا الغسق
بظهور اول الظلمة كان الغسق عبارة عن اول المغرب وعلى هذا التقدير يكون
المذكور في الاية ثلاثة اوقات: وقت الزوال ووقت اول المغرب ووقت الفجر، وهذا
يقتضى ان يكون الزوال وقتا للظهر والعصر فيكون هذا الوقت مشتركا بين هاتين
الصلاتين وان يكون اول المغرب وقتا للمغرب والعشاء فيكون هذا الوقت مشتركا
ايضا بين هاتين الصلاتين فهذا يقتضى جواز الجمع بين الظهر والعصر وبين
المغرب والعشاء مطلقا.) (3) سپس مى گويد: ولى دليل دلالت مى كند كه جمع در
حضر بدون عذر جايز نيست. اما بزودى براى شما ثابت خواهد شد كه سنت نيز دال
بر جواز جمع است در حضر مطلقا، ان شاء الله تعالى. آلوسى نيز با تعصب خاصى
كه دارد به استفاده اين معنى از آيه ضمنا اعتراف كرده و نيز مى گويد: جواز
جمع بين صلاتين مطلبى است كه روايات صحيحه آن را تأييد مى كند. (4)


===========================================================================
(1) - وسائل الشيعة: ابواب اعداد الفرائض ونوافلها ب 2 ش. (2) - التفسير
الكبير: ج 21 ص 27. (3) - التفسير الكبير ج 21 ص 27. (4) - تفسير روح
المعانى ج 15 ص 132 و 133.
===========================================================================




[ 9 ]



جمع بين صلاتين از نظر روايات وتا آنجا اين مطلب در روايات واضح است كه در
صحيح مسلم بابى گشوده است با اين عنوان: باب الجمع بين الصلاتين في الحضر
(1) وما عده اى از آن روايات را نقل مى كنيم: 1 - حدثنا يحيى بن يحيى قال:
قرأت على مالك عن ابى الزبير عن سعيد بن جبير عن ابن عباس قال: (صلى رسول
الله صلى الله عليه وسلم الظهر والعصر جميعا والمغرب والعشاء جميعا في غير
خوف ولا سفر) (2) 2 - حدثنا احمد بن يونس وعون بن سلام جميعا عن زهير قال
ابن يونس حدثنا زهير حدثنا ابوالزبير عن سعيد بن جبير عن ابن عباس قال: (صلى
رسول الله صلى الله عليه وسلم الظهر والعصر جميعا بالمدينة في غير خوف ولا
سفر. قال ابوالزبير: فسألت سعيدا لم فعل ذلك؟ فقال: سألت ابن عباس كما
سألتنى، فقال: أراد أن لايحرج احدا من امته.) (3) 3 - حدثنا ابوبكر بن ابى
شيبه وابوكريب قالا حدثنا ابومعاوية ح وحدثنا ابوكريب و ابوسعيد الاشج
واللفظ لابى كريب قالا حدثنا وكيع كلاهما عن الاعمش عن حبيب ابن ابى ثابت عن
سعيد بن جبير عن ابن عباس قال: (جمع رسول الله صلى الله عليه وسلم بين الظهر
والعصر والمغرب والعشاء بالمدينة في غير خوف ولا مطر (في حديث وكيع) قال:
قلت لابن عباس: لم فعل ذلك؟ قال: كى لا يحرج امته، وفي حديث ابى معاوية قيل
لابن عباس: ما أراد الى ذلك؟ قال: اراد أن لايحرج امته). (4) 4 - حدثنا
ابوبكر بن ابى شيبة حدثنا سفيان بن عينيه عن عمرو عن جابر بن زيد عن ابن


===========================================================================
(1) - صحيح مسلم ج 2 ص 151 ولى اين عنوان در شرح نووى حذف شده است. (2) -
صحيح مسلم ج 2 ص 151. (3) - صحيح مسلم ج 2 ص 151. (4) - صحيح مسلم ج 2 ص 152.
===========================================================================




[ 10 ]



عباس قال: (صليت مع النبى صلى الله عليه وسلم ثمانيا جميعا وسبعا جميعا قلت
يا ابا الشعثاء أظنه اخر الظهر و عجل العصر وأخر المغرب وعجل العشاء قال:
وأنا اظن ذلك) (1) ذيل حديث تأويل حديث است به ظن توسط راوى، و (أن الظن لا
يعنى من الحق شيئا) (2) 5 - حدثنا ابو الربيع الزهرانى حدثنا حماد بن زيد عن
عمرو بن دينار عن جابر بن زيد عن ابن عباس: (أن رسول الله صلى الله عليه
وسلم صلى بالمدينة سبعا وثمانيا الظهر والعصر والمغرب والعشاء.) در اينجا لف
ونشر مشوش است يعنى هفت ركعت مغرب وعشاء وهشت ركعت ظهر وعصر. 6 - حدثنى
ابوالربيع الزهرانى حدثنا حماد عن الزبير بن الخريت عن عبد الله بن شقيق قال
خطبنا ابن عباس يوما بعد العصر حتى غربت الشمس وبدت النجوم وجعل الناس
يقولون: الصلاة الصلاة قال: فجاءه رجل من بنى تميم لا يفتر ولا ينثنى الصلاة
الصلاة فقال ابن عباس: أتعلمنى بالسنة لا أم لك!؟ قال: (رأيت رسول الله صلى
الله عليه وسلم جمع بين الظهر والعصر والمغرب والعشاء قال عبد الله بن شقيق
فحاك في صدرى من ذلك شئ!! فأتيت ابا هريرة فسألته فصدق مقالته.) 7 - حدثنا
ابن ابى عمر حدثنا وكيع حدثنا عمران بن جدير عن عبد الله بن شقيق العقيلى
قال: قال رجل لابن عباس: الصلاة الصلاة فسكت ثم قال: الصلاة فسكت ثم قال:
الصلاة فسكت ثم قال: (لا أم لك أتعلمنا بالصلاة وكنا نجمع بين الصلاتين على
عهد رسول الله صلى الله عليه وسلم) اينها برخى روايات بود كه مسلم در كتاب
خود در باب الجمع بين الصلاتين في الحضر آورده است اما بخارى كه احتياط
بسيار زيادى مى كند كه چيزى بر خلاف مشى حكومتها نگويد وسعى دارد تا بتواند
چيزى را كه مطابق مذهب اهل بيت است نياورد باز


===========================================================================
(1) - صحيح مسلم ج 2 ص 152. (2) - سوره النجم.
===========================================================================




[ 11 ]



برخى از روايات گذشته وغيره را تحت عنوانهاى ديگر آورده است وبا آن كه بقيه
روايات نيز بنا به شرط او صحيح است از آوردن آنها امتناع كرده وشايد خود به
دليل آن آگاه تر است. به هر حال رواياتى كه دال بر مطلق جمع است وشامل حضر
هم مى شود وبخارى در صحيح خود نقل كرده، برخى از آنها بدين قرار است: 1 - در
باب وقت المغرب چنين آمده است: (حدثنا آدم حدثنا شعبة قال حدثنا عمرو بن
دينار قال: سمعت جابر بن زيد عن ابن عباس قال: صلى النبى صلى الله عليه وسلم
سبعا جميعا وثمانيا جميعا.) (1) 2 - ودر باب ذكر العشاء والعتمة ومن رأه
واسعا، آمده است: (... وقال ابن عمر وابوايوب وابن عباس صلى النبى صلى الله
عليه وسلم المغرب والعشاء) (2) 3 - ودر باب من لم يتطوع بعد المكتوبة، آمده
است: (حدثنا على بن عبد الله قال حدثنا سفيان عن عمرو قال: سمعت أبا الشعثاء
جابرا قال: سمعت ابن عباس رضى الله عنهما قال: صليت مع رسول الله ثمانيا
جميعا و سبعا جميعا قلت: يا ابا الشعناء أظنه أخر الظهر وعجل العصر، وعجل
العشاء وأخر المغرب. قال: وأنا أظنه) (3) 4 - ودر باب تأخير الظهر الى
العصر، چنين آمده است: (حدثنا ابو النعمان قال حدثنا حماد بن زيد عن عمرو بن
دينار عن جابر بن زيد عن ابن عباس أن النبى صلى الله عليه وسلم صلى بالمدينة
سبعا وثمانيا الظهر والعصر والمغرب و العشاء فقال ايوب: لعله في ليلة مطيرة
قال: عسى.) (4) در تحفة البارى وقتى به اين باب مى رسد اعتراف مى كند كه
عنوان گوياى مضمون حديث نيست ومناسب آن بود كه بگويد: باب صلاة الظهر مع
العصر والمغرب مع العشاء ففى التعبير بما قاله تجوز وقصور. (5)


===========================================================================
(1) - صحيح بخارى ج 1 ص 140 به شماره 562 طبق شمارش طبع فتح البارى. (2) -
صحيح بخارى ج 1 ص 141 باب 20 بر طبق شمارش فتح البارى. (3) - صحيح بخارى ج 1
ص باب 30 حديث 1174 بر طبق شمارش فتح البارى. (4) - صحيح بخارى ج 1 ص 137 ش
543. (5) - تحفة البارى ج 2 ص 292 به نقل از مسائل فقهيه للامام شرف الدين ص
14.
===========================================================================




[ 12 ]



5 - ودر باب وقت العصر، آمده است: (حدثنا ابن مقاتل قال اخبرنا عبد الله
قال: ابوبكر بن عثمان بن سهل بن حنيف قال: سمعت ابا أمامة يقول: صلينا مع
عمر بن عبد العزيز الظهر ثم خرجنا حتى دخلنا على أنس بن مالك فوجدناه يصلى
العصر، فقلت: يا عم ما هذه الصلاة التى صليت قال: العصر وهذه صلاة رسول الله
صلى الله عليه وسلم التى كنا نصلى معه.) (1) اين روايت دال بر آن است كه انس
به تبع رسول الله صلى الله عليه وسلم بين ظهر وعصر جمع مى كرده است. واحتمال
آن كه عمر بن عبد العزيز نماز ظهر را در آخر وقت ظهر خوانده مندفع است چون
جاى تعجب نبود كه اين چه نمازى است كه أنس مى خواند. وجالب اين است كه اين
روش نمازگزاردن را أنس با كان وفعل مضارع كه دال بر استمرار عمل است از رسول
اكرم صلى الله عليه وسلم نقل مى كند كما اينكه در يكى از روايات ابن عباس
نيز چنين بود. 6 - باز در باب وقت العصر، آمده است: (حدثنا قتيبة قال: حدثنا
الليث عن ابن شهاب عن عروه عن عائشه: أن رسول الله صلى الله عليه وسلم صلى
العصر والشمس في حجرتها لم يظهر الفئ من حجرتها.) 7 - ونيز: ابونعيم قال:
أخبرنا ابن عيينة عن الزهرى عن عروة عن عائشه قالت: كان النبى صلى الله عليه
وسلم يصلى صلاة العصر والشمس طالعة في حجرتى لم يظهر الفئ بعد. از اين دو
روايت ونظاير اين دو استفاده مى شود كه نماز پيامبر صلى الله عليه وسلم به
زمانى كه سايه هر چيزى مثل خودش يا دو برابر مثل خودش بشود به تأخير نمى
افتاد وگرنه معنى نداشت عائشه بگويد والشمس طالعة في حجرتى لم يظهر الفئ
بعد، با آنكه حجره كوچك بوده است وحتى اگر ديوار آن كوتاه بوده بسيار زود
سايه نمايان مى شده است. و بجان خودم اين روايات يكى از قوى ترين ادلة بر
وقت مشترك بين ظهر وعصر مى باشد و چون ظهور در استمرار دارد بعيد نيست كسى
از آن استفاده كند كه تعجيل در عصر نيز مطلوب است وحداقل دال بر جواز به
معنى دقيق كلمه است. ودر مسند احمد بن حنبل نيز آمده است: 1 - حدثنا عبد
الله حدثنى ابى ثنا سفيان قال عمرو اخبرنى جابر بن يزيد انه سمع ابن


===========================================================================
(1) - صحيح بخارى ج 1 ص 138 ص 549.
===========================================================================




[ 13 ]



عباس يقول: صليت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم ثمانيا جميعا وسبعا جميعا
قال: قلت له: يا أبا الشعثاء أظنه أخر الظهر وعجل العصر وأخر المغرب وعجل
العشاء. قال: وأنا أظن ذلك. (1) 2 - حدثنا عبد الله حدثنى ابى ثنا محمد بن
عثمان بن صفوان عن صفوان بن اميه الجمحى قال: ثنا الحكم بن أبان عن عكرمة عن
ابن عباس: قال: صلى رسول الله صلى الله عليه وسلم في المدينة مقيما غير
مسافر سبعا وثمانيا. (2) همچنين از ابن مسعود روايت شده است: (جمع النبى صلى
الله عليه وسلم - يعنى في المدينه - بين الظهر والعصر وبين المغرب والعشاء
فقيل له في ذلك فقال: صنعت هذا لئلا تحرج امتى. اخرج الطبرانى.) (3) وعن ابن
عمر: (قيل له: لم ترى النبى صلى الله عليه وسلم جمع بين الظهر والعصر
والمغرب والعشاء مقيما غير مسافر، أنه أجاب بقوله: فعل ذلك لئلا تحرج امته.)
(4) وهيچ روايت معارضى با اين روايات كه حاكى از نهى رسول الله صلى الله
عليه وسلم از جمع بين صلاتين باشد نقل نشده است مگر آنچه كه حنش از عكرمه از
ابن عباس روايت مى كند و اين حنش كسى است كه بخارى واحمد وغير اين دو او را
تضعيف كرده اند ووقتى ترمذى حديث او را نقل مى كند مى گويد: وهو ضعيف عند
اهل الحديث ضعفه احمد وغيره (5) وهمچنين عكرمه خود مورد تضعيف قرار گرفته
است. ودو روايت نيز از عمر بدون اسناد به رسول اكرم صلى الله عليه وسلم نقل
شده كه هر دو مورد خدشه بيهقى قرار گرفته است. وخلاصه احدى از اهل حديث در
صحت احاديث دال بر جمع بين صلاتين توسط رسول اكرم صلى الله عليه وسلم تشكيك
نكرده است. علاوه بر احاديث ذكر شده احاديث بسيار ديگرى است كه دال بر جواز
جمع بين صلاتين مى باشد كه در موارد خاص از رسول اكرم صلى الله عليه وسلم
نقل شده است مثل جمع در عرفه و


===========================================================================
(1) - مسند احمل بن حنبل ج 1 ص 221. (2) - مسند احمل بن حنبل ج 1 ص 221. (3)
- نقله شرف الدين قدس الله نفسه عن شرح الموطأ للزرقانى ص 263. (4) - نقله
شرف الدين قدس الله نفسه عن حديث تجده في صفحه 242 من الجزء الرابع من
كنزالعمال عدده في تلك الصفحة 5078 مسندا الى عبد الله. (5) - سنن الترمذى ج
1 ص 356.
===========================================================================




[ 14 ]



مزدلفه ودر سفر، باران وغيره. ونيز رواياتى موجود است كه مى توان از آنها
استنباط كرد كه بين نماز ظهر وعصر وهمچنين بين نماز مغرب وعشاء اوقات مشترك
وجود دارد. (1) تأويلات در روايات جمع بين صلاتين ورأى صحيح ولى عجيب اين
است كه با اين روايات صحيحة وصريحه، عادات ورسوم آنچنان در ذهن عده اى رسوب
كرده كه شروع به تأويل سنت صريح پيامبر نمودند چنانكه بعض اين تأويلات را كه
توسط برخى روات شده بود در ضمن نقل متن روايات ديديد، وجالب آن است كه ترمذى
بعد از نقل روايت ابن عباس در مورد جمع بين صلاتين بدون ترس وباران، مى
گويد: همه امت اين حديث را ترك كرده اند!! ولى جاى تعجب است چنين سخنى از
ترمذى وآنچنانكه معلوم است وخواهد آمد ونووى در شرح خود وغير او تصريح كرده
اند (2) هرگز اجماعى بر ترك آن نبوده است. به هر حال عده اى براى اينكه
برطبق روايت عمل نكنند دست به تأويلاتى زده اند كه هر طائفه اى سخن ديگرى را
مردود دانسته است وواقعا هم چنين است: نووى مى گويد: عده اى تأويل كرده اند
كه جمع بين صلاتين به عذر باران بوده است واين تأويل مشهور از گروهى از
بزرگان متقدمين مى باشد ولى اين تأويل ضعيف است به روايت ديگر كه من غير خوف
ولا مطر دارد. وعده اى تأويل كرده اند كه اين جمع بين صلاتين در هواى ابرى
بوده است. پس حضرت نماز ظهر را بجا آورده سپس ابر برطرف شده وروشن گرديده كه
وقت عصر داخل شده است وحضرت نماز عصر را اقامه نمود، اين تأويل نيز باطل است
به خاطر آنكه اگر چه احتمال اندكى در ظهر وعصر مى باشد اما چنين احتمالى در
مغرب وعشاء نيست. وعده اى تأويل كرده اند كه نماز اول را به آخر وقتش تأخير
انداخته ودر آخر وقت آن اقامه نموده وپس از فراغ نماز ديگر را بجا آورده
(يعنى هر يك در آخر واول وقت


===========================================================================
(1) - سنن البيهقى ج 3 ص 169. (2) - شرح نووى ج 5 ص 218 - روح المعانى ج 15
در تفسير آيه دلوك.
===========================================================================




[ 15 ]



خود) پس صورت جمع بوده است نه حقيقت جمع. اين تأويل نيز ضعيف است يا باطل به
خاطر آن كه مخالف ظاهر است به گونه اى كه احتمال آن نمى رود، وعمل ابن عباس
كه ذكر كرديم در حين سخنرانى واستدلال او به حديث براى صحت عملش وتصديق
نمودن او توسط ابى هريرة وعدم انكار ابى هريرة، صريح در رد اين تأويل است.
وعده اى تأويل كرده اند كه اين روايت حمل مى شود بر صورت عذر مرض ومثل آن
هرچه به معناى مرض از ساير اعذار باشد واين قول احمد بن حنبل وقاضى حسين از
اصحاب ما است وخطابى ومتولى ورويانى از اصحاب ما آن را پذيرفته اند وهمين
مختار من است در تأويل آن به خاطر ظاهر حديث وبه خاطر عملى ابن عباس وموافقه
ابى هريرة وبراى اينكه مشقت در بيمارى بيشتر از باران است. (1) من نمى دانم
حديث ابن عباس چه ظهورى دارد در جواز جمع در حال مرض؟ آيا وقتى ابن عباس
خطبه مى خواند همه بيمار بودند كه به اين عذر جمع بين صلاتين كنند!؟ واقعا
عادت چگونه فهم انسان را ناقص مى كند وانسان را مبتلا به چنين تأويلاتى مى
نمايد. وبه قول ابن حجر عسقلانى اگر پيامبر صلى الله عليه وسلم به خاطر مرض
بين الصلاتين جمع نموده بود نيايد با او نماز بگزارند مگر كسانى كه مثل چنين
عذرى دارند در حالى كه ظاهر آن است حضرت صلى الله عليه وسلم نماز را با
اصحاب به جماعت خوانده است وابن عباس در روايت خود به اين مطلب تصريح مى
كند. (2) وباز شگفتى بر جاى مى ماند كه ابن حجر خود دست به تأويل مى زند
وبدون حجتى روايات را تأويل مى كند به جمع صورى كه در كلام نووى گذشت. وابن
حجر نيز گرفتاراعتراض يكى از اخلاف خود در حاشيه بر كتابش مى شود، كما اينكه
محشى خود نيز گرفتار اشكال اسلاف است، واين سر در گمى وحيرت فقط به خاطر
اصرار بر اعراض از مذهب اهل بيت عليهم السلام است، وچه مى شد حداقل چون
گروهى ديگر كه خود از آنان نقل مى كنند جمع در حضر را بپذيرند ووقت فضيلت را
با وقت اجزاء در هم نياميزند، كما اينكه نووى مى گويد: عده اى از ائمه قائل
به جواز جمع در حضر براى حاجت شده اند در


===========================================================================
(1) - شرح نووى ج 5 ص 218. (2) - فتح البارى ج 2 ص 30.
===========================================================================




[ 16 ]



صورتى كه آن را براى خود عادت نكنند مثل ابن سيرين واشهب از اصحاب مالك و
خطابى اين قول را حكايت كرده از قفال وشاشى كبير از اصحاب شافعى از ابى
اسحاق مروزى از جماعتى از اصحاب حديث وابن منذر نيز آن را اختيار كرده است.
سپس نووى مى افزايد اين قول را تأييد مى كند سخن ابن عباس: أراد ان لا يحرج
امته كه تعليل به بيمارى وغير آن نشده است. (1) ودر مغنى وشرح كبير از ابن
شبرمه نقل مى كنند: جمع بين صلاتين جايز است هر گاه حاجتى يا چيزى باشد
مادام كه آن را عادت اتخاذ نكرده باشد. (2) ونيز در المجموع محى الدين بن
شرف النووى مى گويد: (وقال ابن منذر من اصحابنا يجوز الجمع في الحضر من غير
خوف ولا مطر ولا مرض) وديگر تقييدى نمى آورد كه آن را عادت اتخاذ نكند. ودر
آخر باب، فرعى را تحت اين عنوان ذكر مى كند: (فرع في مذاهبهم في الجمع في
الحضر بلاخوف ولا سفر ولا مطر ولا مرض) وسپس ادامه مى دهد: مذهب ما (يعنى
مذهب شافعى) ومذهب ابى حنيفه ومالك واحمد وجمهور آن است كه جايز نيست وابن
منذر از گروهى جواز جمع را بدون سببى حكايت كرده است، وگفته ابن سيرين به
جهت نياز يا در صورت عدم عادت آن را تجويز كرده است. (3) ولى سيف الدين محمد
بن احمد الشاشى القفال در حلية العلماء حكايت تجويز ابن سيرين جمع بين
صلاتين را كه ابن منذر نقل مى كند به طور مطلق آورده وبه آن قيدى نزده است.
(4) به هر حال قيد عدم اتخاذ جمع بين صلاتين به عنوان عادت باز تأويلى است كه


===========================================================================
(1) - شرح نووى ج 5 ص 219. (2) - المغنى والشرح الكبير ج 2 ص 122 ش 1263.
(3) - المجموع ج 4 ص 384. (4) - حليلة العلماء ج 2 ص 244.
===========================================================================




[ 17 ]



بعضى از جانب خود بر روايات صحيحه افزوده اند وهيچ دليلى بر آن وجود ندارد.
و على رغم آنكه رسول گرامى صلى الله عليه وسلم نمى خواست امتش به حرج بيفتد
عده اى از جانب خود و تحت تأثير عادات قيودى را افزودند وخود وامت را گرفتار
كردند در حالى كه خداوند متعال مى فرمايد: (يريد الله بكم اليسر ولا يريد
بكم العسر) (1) حتى مى توان گفت رسول اكرم صلى الله عليه وسلم در بسيارى از
اوقات - اگر اكثر اوقات نباشد - بين صلاتين جمع مى فرمود چنانكه از روايات
ابن عباس وانس كه ماضى استمرارى در آن بكار رفته بود استفاده مى شد ونيز از
روايات عائشه وتمام روايات دال بر تبكير به صلاة العصر وغيره. البته مقصود
از جمعى كه بسيارى از اوقات پيغمبر صلى الله عليه وسلم بدان مبادرت مى فرمود
جمع تقديم است نه جمع تأخير هر چند جمع تأخير نيز نقل شده است. بلى يك نكته
نبايد فراموش كنيم كه اگر جمع به گونه اى باشد كه حتى نوافل بجا آورده نشود
از نظر ترك نوافل مرجوح است (2) وبلكه اگر استخفاف به سنت و اعراض از آن
باشد حرام وشايد همين نكته مورد نظر كسانى باشد كه گفته اند جمع بين صلاتين
در هر حال جايز است مادام كه عادت نباشد يعنى مادام كه عادتى نباشد كه موجب
اعراض و استخفاف به سنت باشد والبته اين حرمت ناشى از استخفاف به سنت تنفل
است ونه بيشتر، وبا انجام نوافل ديگر مشكلى باقى نيست. البته بحث از فضيلت
اوقات خود محتاج فرصتى ديگر است كه در ميان فقهاى شيعه نيز نظرات مختلفى
ابراز شده است، وآنچه ذكر شد مقصود مفاد روايات صحاح اهل تسنن مى باشد.
خلاصه اقوال فقهاء در جمع بين صلاتين ودر پايان اقوال فقهاء در مورد جمع بين
صلاتين چنين خلاصه مى شود: 1 - حنفيه كه قائل به عدم جواز بين صلاتين مى
باشند نه در سفر ونه در حضر به هر عذرى مگر در دو مورد يكى در عرفه وديگر در
مزدلفه آن هم با شرائط خاص.


===========================================================================
(1) - سوره بقرة 185. (2) - گرچه نوافل خود نيز مورد اختلاف است.
===========================================================================




[ 18 ]



2 - مشهور شافعيه كه قائل به جواز جمع مى باشند براى مسافر ودر باران وبرف
آن هم با شرائطى وبه نظر آنان به خاطر تاريكى شديد وباد وترس ومرض جمع جايز
نيست. 3 - مشهور مالكيه اسباب جمع را از اين قرار مى دانند: سفر، بيمارى،
باران، گل آلود بودن با تاريكى آخر ماه، وبودن در عرفة ومزدلفة براى حجاج با
شرايطى. 4 - حنابله جمع را جايز مى دانند در عرفة ومزدلفة وبراى مسافر،
بيمار، زن شيرده، زن مستحاضة، سلس البول، عاجز از طهارت آبى يا تيمم، عاجز
از شناخت وقت، خائف بر نفس يا مال يا آبرو، خائف از ضرر در زندگى، ودر برف،
باران، سرما، باد وگل آلود بودن كه البته شرائطى را نيز ذكر مى كنند. 5 -
جماعتى از اصحاب حديث وبرخى از اصحاب شافعى وغيره كه قائل شده اند جمع در
حضر براى انجام حاجتى مطلقا جايز است مادام كه به عنوان عادت اتخاذ نشود. 6
- ابن شبرمة كه جمع بين صلاتين را به هر جهت ولو حاجت نباشد جايز مى داند
مادام كه عادت نشود. 7 - ابن منذر وبنا به نقل قفال نيز ابن سيرين كه جمع در
حضر را بطور مطلق وبدون هيچ قيدى جايز مى دانند. (1) وقول حق كه روايات صحيح
آن را تأييد مى كند ومطابق اطلاق قرآن كريم است همين قول مى باشد واماميه
نيز به تبع اهل بيت عليهم السلام همين مذهب را پيروى مى كنند. والحمدلله رب
العالمين سيد محمدرضا مدرسى طباطبايى 8 صفرالخير 1415 مطابق 27 / 4 / 1373


===========================================================================
(1) - براى مدارك اين اقوال مى توانيد رجوع كنيد به: الفقه على المذاهب
الاربعة، المغنى، الشرح الكبير، المجموع، حلية الاولياء وغيره.


مكتبة يعسوب الدين عليه السلام الالكترونية